laografiko
- Μαγνησία

Λαογραφικό Κέντρο Κίτσου Μακρή

Λαογραφικό Κέντρο Κίτσου Μακρή

Tο “ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΙΤΣΟΥ ΜΑΚΡΗ” στεγάζεται στο σπίτι του λαογράφου που βρίσκεται στην περιοχή Αναύρου στο Βόλο, στην οδό Κίτσου Μακρή 38. Περιλαμβάνει τη λαογραφική συλλογή του, τη βιβλιοθήκη του, που αποτελείται από 4.000 τόμους βιβλίων και το αρχείο του, με 2.500 διαφάνειες και 4.000 φωτογραφίες, σε πολλές από τις οποίες απεικονίζονται θησαυροί της λαϊκής μας παράδοσης που δεν σώζονται σήμερα. Μετά το θάνατό του το 1988 και σύμφωνα με δική του επιθυμία, όλα τα παραπάνω δωρίζονται από την οικογένειά του, μαζί με το σπίτι που τα στεγάζει,
 στο Aνώτατο Πνευματικό Ίδρυμα της περιοχής μας, το “Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας”, προκειμένου το “ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΙΤΣΟΥ ΜΑΚΡΗ” να λειτουργήσει σαν Λαογραφικό Μουσείο και Ερευνητικό Κέντρο.
Το σπίτι του Κίτσου Μακρή κτίστηκε το 1955 με αρχιτέκτονα τον βολιώτη Αργύρη Φιλιππίδη. Πρόκειται για μια διώροφη μονοκατοικία εμβαδού 180 τ.μ. Αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα σπιτιού εμπνευσμένου από την τοπική παραδοσιακή αρχιτεκτονική του Πηλίου, στο οποίο τα παραδοσιακά μορφολογικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται αναπλάθονται και εντάσσονται αρμονικά στη σύγχρονη δημιουργία, χωρίς τη στείρα μορφοκρατική αντιγραφή των σπιτιών των μετέπειτα χρόνων.Ακολουθεί με μεγάλη συνέπεια τους δρόμους που άνοιξε στο χώρο αυτό κατά την περίοδο του μεσοπολέμου, ο μεγάλος νεοέλληνας αρχιτέκτονας Δημήτρης Πικιώνης,
ο οποίος μαζί με την Αγγελική Χατζημιχάλη στη Λαογραφία,τον Αριστοτέλη Ζάχο, τον ζωγράφο Φώτη Κόντογλου και πολλούς άλλους δημιούργησαν το κίνημα “Επιστροφή στις Ρίζες”, τις αρχές του οποίου ασπάστηκαν και μερικοί νεότεροι αρχιτέκτονες, μεταξύ των οποίων και ο Αργύρης Φιλιππίδης.
Το δωμάτιο της Λαογραφικής Συλλογής Περιλαμβάνει στο ισόγειο το χώρο της λαογραφικής συλλογής, του γραφείου, την κουζίνα που πρόσφατα διαμορφώθηκε σε γραφείο, το χώρο της τραπεζαρίας και του καθιστικού, ενώ στον όροφο υπάρχουν τρία υπνοδωμάτια και οι χώροι υγιεινής.
Οι χώροι του σπιτιού δίνουν πραγματικά το “στίγμα” του Κίτσου Μακρή.
Είναι ο τόπος έκφρασης και δημιουργίας του. Ορισμένοι από αυτούς διακοσμήθηκαν από τον ίδιο με τοιχογραφίες, ψηφιδωτά και
οροφογραφίες, με πιο ενδιαφέρουσα τη μεγάλη “φρίζα” του καθιστικού που, όπως ο ίδιος γράφει ”Η ζωγραφιά ετούτη παριστά το Βόλο και το Πήλιο όχι όπως τα βλέπουν τα μάτια, μα όπως τα έχει πάντα στην καρδιά του ο Κίτσος Μακρής, που τη δούλεψε την άνοιξη του 1959. Δεν πάσχισε να περιγράψει πιστά. Να τραγουδήσει θέλησε…”.
Η λαογραφική συλλογή περιλαμβάνει περί τα 560 αντικείμενα λαϊκής τέχνης τα οποία προέρχονται κυρίως από την περιοχή του Πηλίου και χρονολογούνται στον 18ο και τον 19ο αιώνα.
Μερικά από αυτά μπορούν να θεωρηθούν ως μοναδικά στο είδος τους για την περιοχή, όπως η μεγάλη τοιχογραφία του Παγώνη, που χρονολογείται στα1832 και αποτελούσε το κύριο ζωγραφικό θέμα του παράσπιτου του αρχοντικού Τριανταφύλλου στη Δράκεια Πηλίου, παριστάνει πόλεις και χωριά του Ελλαδικού χώρου, όπως η Χαλκίδα, το Ταλάντι, το Δουκό και άλλα.
Η τοιχογραφία αυτή αποτελεί το κορυφαίο έργο της ζωγραφικής διακόσμησης της κοσμικής αρχιτεκτονικής του Πηλίου. Είναι το μοναδικό δείγμα στην περιοχή που σώθηκε, χάρη στο μεράκι και τις ακούραστες προσπάθειες του Κίτσου Μακρή από τα δεκάδες μέτρα ζωγραφικής επιφάνειας που υπήρχαν παλιότερα.
Ακολουθούν οι τοιχογραφίες του Αθανασίου Παγώνη, γιου του προηγούμενου, οι οποίες προέρχονται από το πατρικό του σπίτι στη Δράκεια, χρονολογούνται γύρω στα 1870 και παριστάνουν τοπία του Θεσσαλικού κάμπου, καθώς και ένα από τα σημαντικότερα λαϊκά πορτρέτα του εθνεγέρτη Ρήγα Φεραίου, έργο του ίδιου.
Από τα σημαντικότερα επίσης εκθέματα της συλλογής είναι και 25 έργα του ζωγράφου Θεόφιλου Χατζημιχαήλ, που έζησε στην περιοχή της Μαγνησίας από τα τέλη του περασμένου αιώνα ως το 1927, που έφυγε οριστικά για την πατρίδα του, τη Μυτιλήνη.
Ο Κίτσος Μακρής, που ήταν από τους πρώτους μελετητές του Θεόφιλου από το 1939 ξεκίνησε το έργο της διάσωσης και της προστασίας των δημιουργημάτων του και στη Μαγνησία, “Λαογραφικό Κέντρο Κίτσου Μακρή” στο Βόλο. Εργο Θεόφιλου Χατζημιχαήλ “Οι τρεις Καπεταναίοι συμφιλιωθέντες.συλλογή του περιλαμβάνονται μερικά από τα σημαντικότερα έργα του όπως “Οι τρεις Καπεταναίοι συμφιλιωθέντες” (1898), “Οι Νεόνυμφοι”-που παριστά το ζεύγος Γεραμπίνη (1919), “Ο Ροβέρτος και η Ιουλία” (1899), “Ο χαιρετισμός του Μάη” (1919), ‘Ή αποβίβαση του Όθωνα”- ζωγραφική σε ναυτικό σάκο, ‘Ή Ανατολή – Ο Αλλή Πασάς εν τη λίμνη των Ιωαννίνων”- ζωγραφική σε πάνινη μπάντα.
Επίσης, εικόνες του Θεόφιλου με σημαντικότερη την “Παναγιά Βρεφοκρατούσα” και πολλά σπαράγματα τοιχογραφιών που όλα προέρχονται από την περιοχή του Πηλίου και μας δίνουν μια ολοκληρωμένη εικόνα του έργου του ζωγράφου στη Μαγνησία.
Σημαντική επίσης είναι και η συλλογή των χάρτινων εικόνων, οι οποίες τυπώνονταν από χάλκινες μήτρες (χαλκογραφίες) στα εργαστήρια του Αγίου Όρους και στη συνέχεια τις διέθεταν οι μοναχοί στις διάφορες περιοδείες τους. Στη συλλογή με τις χαλκογραφίες περιλαμβάνονται και δύο αμφίπλευρες μήτρες που είναι οι μοναδικές σωζόμενες στην περιοχή.
Τη θέση του κατέχει στη συλλογή και ο τελευταίος των λαϊκών ζωγράφων της περιοχής μας, ο ναυπηγός Νικόλαος Χριστόπουλος, (1880 – 1967) με 16 έργα του που παριστάνουν τα χαρακτηριστικά καράβια του, τις γοργόνες και άλλα ναυτικά κυρίως θέματα.
Τέλος η λαογραφική συλλογή συμπληρώνεται με μεταβυζαντινές εικόνες και με αντικείμενα μικροτεχνίας, όπως ξυλόγλυπτα και αντιπροσωπευτικά δείγματα εκκλησιαστικής τέχνης. Με διάφορα αντικείμενα καθημερινής χρήσης (κουτάλια, ρόκες, γκλίτσες) και αργυροχρυσοχοΐας (γιορντάνια, πόρπες, βραχιόλια, καρφίτσες, στέφανα γάμου, φυλακτά) δουλεμένα όλα με τις παραδοσιακές τεχνικές όπως εγχάρακτη, σφυρήλατη, χυτή, διάτρητη, συρματερή και τεχνική με σαβάτι.
Επίσης με διάφορα αντικείμενα χαλκουργίας, κεραμικά πιάτα και σκεύη, μουσικά όργανα, λιθογραφίες, κεντήματα και ένα πλήθος άλλων αντικειμένων που καλύπτουν όλο το φάσμα της λαϊκής τέχνης.
 Ο διάκοσμος του σπιτιού συμπληρώνεται με έργα διάσημων νεοελλήνων ζωγράφων όπως του Γκέσκου, του Μαλάμου, του Θεολόγου, καθώς και με έργα του χαράκτη Τάσσου και του κεραμίστα Πάνου Βαλσαμάκη.
Το 1996, το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας αναθέτει την επανέκθεση της λαογραφικής συλλογής και των υπολοίπων αντικειμένων σε ομάδα εργασίας αποτελούμενη από τον γλύπτη-συντηρητή Δημήτρη Ζαχαρίου, τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Παλιούρα και τον ζωγράφο-συντηρητή Γιάννη Παπαϊωάννου, οι οποίοι, σε συνεργασία με την κόρη του λαογράφου κ. Θάλεια Μακρή-Σκοτινιώτη οργάνωσαν την έκθεση στον χώρο του ισογείου και του κλιμακοστασίου.
“Πέτρος και Παύλος (18ος αιώνας)Βασικός στόχος της ομάδας εργασίας ήταν να διατηρηθεί η ζεστή ατμόσφαιρα του σπιτιού και ο χαρακτήρας που του έδωσε ο Κίτσος Μακρής και παράλληλα με μια σύγχρονη, μουσειακή αντίληψη να εκτεθεί η συλλογή του με τρόπο που να αναδεικνύεται και να προβάλλεται ο λαϊκός πολιτισμός της περιοχής μας. Τα αντικείμενα ταξινομήθηκαν σε θεματικές ενότητες, ώστε να είναι εύκολη η κατανόησή τους από τον επισκέπτη και συγχρόνως διδακτική για τη γνώση της πορείας και της εξέλιξης της λαϊκής μας τέχνης.
Έτσι, στο χώρο της λαογραφικής συλλογής τοποθετήθηκαν στην ψηλότερη ζώνη οι τοιχογραφίες του Παγώνη, του Αθανασίου Παγώνη και μια τοιχογραφία αγνώστου ζωγράφου από τα Αμπελάκια (1790), ώστε να βρίσκονται κατά το δυνατόν στο αρχικό φυσικό τους ύψος, ενώ ανάμεσά τους παρεμβάλλονται δύο περίτεχνοι πολύχρωμοι γύψινοι φεγγίτες του 180υ αιώνα, με σκοπό να υπάρχει διαχωρισμός μεταξύ των θεμάτων.
Στη μεσαία ζώνη τοποθετήθηκαν τα έργα του Θεόφιλου, ο “Ρήγας Φεραίος” του Αθ. Παγώνη, ξυλόγλυπτα, εικόνες και μια προσθήκη με κοσμήματα, ενώ τα παράθυρα του δωματίου σφραγίστηκαν και διαμορφώθηκαν σε βιτρίνες στις οποίες εκτέθηκαν τα ασημένια στέφανα, αντικείμενα χαλκουργίας, τα μουσικά όργανα, οι “κοκόνες” από ζυμάρι, εκκλησιαστικά ξυλόγλυπτα και άλλα μικροαντικείμενα.
Τέλος, στην κατώτερη ζώνη τοποθετήθηκαν στις δύο πλευρές βιτρίνες, στις οποίες εκτέθηκαν για λόγους ασφαλείας όλα τα αντικείμενα της αργυρο χρυσοχοΐας, της καθημερινής χρήσης, ξυλόγλυπτα και διάφορα μικροαντικείμενα σε θεματικές ενότητες, ενώ στην τρίτη πλευρά εκτέθηκαν η ζωγραφική ξυλόγλυπτη κασέλα, χάλκινα και κεραμικά αντικείμενα και η συλλογή με τις ξυλόγλυπτες γκλίτσες.
Ο χώρος του γραφείου, μικρός μα γεμάτος από βιβλία, φωτογραφίες και ενθυμήματα, υπήρξε ο αγαπημένος χώρος δουλειάς και δημιουργίας του μεγάλου λαογράφου, γι’ αυτό και επιλέχτηκε να διατηρηθεί το ύφος και ο χαρακτήρας που είχε δώσει ο ίδιος ο Κίτσος Μακρής στον “δικό” του αυτό χώρο. Η μοναδική παρέμβαση έγινε με την τοποθέτηση της μπάντας του Θεόφιλου “Ανατολή – Ο Αλλή Πασάς εν τη λίμνη των Ιωαννίνων” πάνω από το παράθυρα.
Στον χώρο του προθαλάμου εκτέθηκε η συλλογή με τα κεραμικά πιάτα, γκραβούρες και δύο ενημερωτικά κείμενα του Κίτσου Μακρή για τον Θεόφιλο και τους Παγώνηδες. Στον τοίχο του κλιμακοστασίου τοποθετήθηκαν τα έργα του Νικολάου Χριστόπουλου ενώ στον όροφο του ίδιου χώρου οι χαλκογραφίες, οι χάλκινες μήτρες, ο ναυτικός σάκος με την “Αποβίβαση του Όθωνα” του Θεόφιλου και ο πίνακας με το “Θωρηκτό Αβέρωφ”.
Οι χώροι της τραπεζαρίας και του καθιστικού έχουν τη μορφή πηλιορείτικου “δοξάτου” με την ξυλόγλυπτη τοξοστοιχία και τις ενσωματωμένες αριστουργηματικές ξυλόγλυπτες οροφές του 180υ αιώνα (από το σπίτι του Μπαντή στη Δράκεια που έχει κατεδαφιστεί). Εκεί, υπάρχει η βιτρίνα με τα προσωπικά αντικείμενα του Κίτσου Μακρή, εικόνες από τη ζωή του, το συγγραφικό του έργο και οι τιμητικές του διακρίσεις. Οι υπόλοιποι τοίχοι διακοσμήθηκαν με τα έργα των σύγχρονων Ελλήνων καλλιτεχνών.
Η επιθυμία του Κίτσου Μακρή και η αξιέπαινη απόφαση της οικογενείας του να δωρίσουν την πλούσια λαογραφική συλλογή, τη βιβλιοθήκη και το αρχείο μαζί με το σπίτι τους στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, καλύπτει ένα μεγάλο κενό της πόλης μας στον τομέα της προσέγγισης της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Πιστεύουμε ότι το “ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΙΤΣΟΥ ΜΑΚΡΗ” με το πλούσιο υλικό του θα αποτελέσει πόλο έλξης των νεότερων μελετητών της λαϊκής μας τέχνης οι οποίοι θα προωθήσουν την έρευνα του λαϊκού μας πολιτισμού και θα συνεχίσουν το έργο και το όραμα του Κίτσου Μακρή.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *